بـارش مغــزي

مقدمــــــــه

بارش مغزي "BRAIN STORMING" يکي از شناخته شده ترين شيوه هاي برگزاري جلسات هم فکري و مشاوره بوده و کاربرد جهاني دارد. اين روش داراي مزايا و ويژگيهايي منحصر به فرد است. در واقع بسياري از تکنيک هاي ديگر منشعب از اين روش است. در اينجا ضمن معرفي کوتاهي از تاريخچه و تعريف بارش مغزي به بررسي قواعد اين روش مي پردازيم. آنگاه ترکيب اعضا و گروه مشخص مي شود و پس آن روند برگزاري يک جلسه بارش مغزي ارايه مي گردد. در نهايت مزايا و معايب اين روش معرفي مي شود تا دبيران و روساي جلسات بتوانند دامنه ي کاربرد آن را ارزيابي کرده و در جاي خود از آن استفاده کنند.

اين روش توسط الکس اسبورن در سال 1988 معرفي گرديد. در آن زمان بنياد فرهنگي اسبورن اين روش را در چندين شرکت تحقيقاتي، بازرگاني، علمي و فني براي حل مشکلات و مسايل مديريت به کار گرفت. موفقيت اين روش در کمک به حل مسايل آن چنان بود که ظرف مدت کوتاهي به عنوان روشي کارآمد شناخته شد.

فرهنگ لغت " وبستر" تعريف بارش مغزي را چنين بيان مي دارد : تکنيک برگزاري يک کنفرانس که در آن سعي گروه بر اين است تا راه حل مشخصي را بيابد، در اين روش همه ي نظرات در جمع بندي مورد استفاده قرار مي گيرند. روش بارش مغزي امروزه يکي از متداول ترين روشهاي تصميم گيري گروهي است و موجب گسترش و تحول بسياري از روشهاي مرتبط و مشابه گرديده است. دانشمندان زيادي از جمله : اسبورن، کال و همکاران، بوچارد، گچکا و همکاران، دلبگ و همکاران، لوئس، و نگاندي و سيج در کتابهاي خود به اين روش پرداخته اند و جهت ارتقا آن کوشيده اند.

 قواعـد بارش مغــزي

اسبورن عنوان مي دارد پيشنهاد ايجاد شده در ذهن يک فرد عادي در گروه، 2 برابر پيشنهاد ايجاد شده در حالت انفرادي است. در صورتي که قواعد و مقررات مشخصي براي جلسات بارش مغزي در نظر گرفته و رعايت گردد، اين روش بسيار کارآمدتر خواهد شد. بارش مغزي بر دو اصل و چهار قاعده ي اساسي استوار است. اصل اول مبتني بر تنوع نظرات است. تنواع نظرات، آن بخش از مغز را که به خلاقيت مربوط است فعال تر مي کند تا بر تفکر قضاوتي THINKING JUDJMENTAL خود فايق آيد. تفکر قضاوتي در واقع به معني ارزيابيها و نظرات تکميلي نسبت به مطلب مطرح شده است. به اين منظور بعد از آنکه تمامي پيشنهادات جمع آوري گرديد ؛ بررسي و ارزيابي پيشنهادات صورت مي گيرد. اصل دوم کميت، فزاينده کيفيت است. يعني هر چه تعداد پيشنهادات بيشتر شود، احتمال رسيدن به يک راه حل بهتر افزايش مي يابد.

 چهار قاعــده اساسي بارش مغــزي

?. انتقال ممنوع: اين مهمترين قاعده است و لازم است تمام اعضا به آن توجه کرده و بررسي و ارزيابي پيشنهاد را به آخر جلسه موکول کنند. ضمن اينکه ملاحظه تبعيض آميز پيشنهادات نيز ممنوع است.

?. اظهار نظر آزاد و بي واسطه: اين قاعده براي جرأت بخشيدن به شرکت کنندگان براي ارايه پيشنهاداتي است که به ذهن آنها خطور مي کند، به عبارت ديگر در يک جلسه بارش مغزي تمام اعضا بايد جسارت و شهامت اظهار نظر را پيدا کرده باشند و بدون آنکه ترسي از ارزيابي و بعضاً انتقاد مستقيم داشته باشند ؛ بتوانند پيشنهاد و نظر خود را بيان کنند. هر چه پيشنهادات جسورانه تر باشد نشان دهنده ي اجراي موفق تر جلسه است.

?. تأکيد بر کميت : هر چه تعداد نظرات بيشتر باشد، احتمال وجود پيشنهادات مفيد و کارسازتر در بين آنها بيشتر مي شود. موفقيت اجراي روش بارش مغزي با تعداد پيشنهادات مطرح شده در جلسه رابطه مستقيم دارد. در اين روش اين گونه عنوان مي شود که هر چه تعداد پيشنهاد بيشتر باشد احتمال وجود طرح پيشنهاد کيفي بيشتر است.

?. تلفيق و بهبود پيشنهادات : اعضا مي توانند علاوه بر ارايه پيشنهاد، نسبت به بهبود پيشنهاد خود اقدام کنند. روش بارش مغزي اين امکان را به اعضا مي دهد که پس از شنيدن پيشنهادات ديگران پيشنهاد اوليه بهبود داده شود. آنها همچنين مي توانند پيشنهاد خود را با چند پيشنهاد ديگر تلفيق کرده و پيشنهاد بهتر و کاملتري را به دست آورند.

ترکيب اعضاي گــروه بارش مغــزي

در هر جلسه بارش مغزي لازم است افراد ذيل حضور داشته باشند : رييس، دبير جلسه و اعضاي گروه، رييس جلسه، قواعد کاري و مسئله مورد بحث مشکل را مطرح مي کند و ناظر بر حسن اجراي آنهاست. دبير، کار ثبت صورتجلسه را انجام مي دهد. بهتر است دبير نزديک رييس جلسه بنشيند، به طوري که بتواند نقش رابط غير مستقيم بين رييس جلسه و اعضا را ايفا کند. بهتر است پيشنهادات به طور گزارشي، نه کلمه به کلمه، يادداشت شوند. اسبورن پيشنهاد مي کند که از افرادي که داراي موقعيتهاي شغلي يکسان هستند براي هم فکري، دعوت به عمل آيد. ضمناً بايد در نظر داشت چنانچه رييس و مرئوس با هم در يک گروه باشند اصل اظهار نظر آزاد و بيواسطه خدشه خواهد يافت مگر آنکه براي آن قبلاً تدابيري انديشيده شده باشد.

پيشنهاد ايجاد شده در ذهن يک فرد عادي در گروه ، 2 برابر پيشنهاد ايجاد شده در حالت انفرادي است.

 رويه برگـــزاري جلسات بارش مغـــــزي

يک گروه 6 تا 12 نفري از اعضا انتخاب مي شوند حتي الامکان از لحاظ رتبه ي اداري همسان باشند. مشکل به روشني تعريف شده و براي شرکت کنندگان توضيح کافي داده مي شود. حداقل يک هفته از طرح صورت مسئله گذشته باشد يعني دستور کار هر جلسه قبلاً اعلام شده باشد. بلافاصله پيش از جلسه اصلي بارش مغزي، براي اعضا، جلسه اي توجيهي برگزار مي شود. با نوشتن صورت مسئله بر روي تخته سياه به طوري که براي همه قابل خواندن باشد، جلسه بارش مغزي شروع مي شود.

رئيس جلسه 4 قاعده جلسه بارش مغزي را متذکر مي شود. هر يک از اعضا که مايل به ارايه پيشنهاد باشد دست خود را بالا مي برد و در هر نوبت يک پيشنهاد را ارايه مي دهد. رييس جلسه طي يادداشتي 2 کلمه اي و کوتاه، هر يک از پيشنهادات را روي تخته سياه مي نويسد و در همين حال دبير جلسه پيشنهاد را با جزئيات بيشتري ثبت مي کند. در صورت لزوم رييس جلسه مي تواند براي برانگيختن اذهان در ارايه پيشنهادات جديد صورت مسئله با پيشنهادات ارايه شده، را مجدداً طرح کند. مدت زمان جلسه نبايد از حد مجاز، که معمولاً 60 دقيقه است تجاوز کند.

مــزايا و معايب

باوجودي که روش بارش مغزي بسيار متداول است، ليکن تاکنون به طور خاص، در جهت روشن نمودن بهترين شرايط اجراي اين روش، تحقيقات کافي صورت نگرفته است. مزاياي اين روش عبارتنداز :

?.با توجه به اصل هم افزايي باعث مي شود خلاقيت گروهي مؤثرتر از خلاقيت فردي عمل کند.

?.با اين روش، در مدت زمان نسبتاً کوتاهي، شمار زيادي پيشنهاد حاصل مي شود.

با نوشتن صورت مسئله بر روي تخته سياه به طوريکه براي همه قابل خواندن باشد، جلسه  بارش مغزي شروع مي شود.

معايب و نقايص اين روش عبارتنــد از :

?. ممکن است ايجاد شرايط جهت اظهار نظر آزاد و بيواسطه دشوار باشد.

?. گروه معمولاً تحت فشار اکثريت قرار گرفته و موجب مي شود فرد با نظر اکثريت موافقت کند، حتي اگر قوياً احساس کند که نظر اکثريت اشتباه است.

?. اکثر اوقات تمايل گروه بر حصول يک توافق است، تا دستيابي به پيشنهادات متنوعي که به خوبي مورد بررسي قرار گرفته باشند، در واقع اين حرکت در حال حاضر بخاطر ساختار جلسات، به صورت عادت درآمده است.

?. هنگام بارش مغزي، اغلب افراد مواردي بديهي يا ايده آل را پيشنهاد مي کنند و اين از تلاش آنها براي بحث بيشتر و در نتيجه ارايه پيشنهادات خلاق مي کاهد.

?. ماهيت تنوع گراي بارش مغزي، خود به خود مسبب افزايش پيشنهادات مي شود ولي اصلاح و پالايش ساختاري پيشنهادات را در بر ندارند.

?. اگر گروه از يک رييس جلسه خود برخوردار نباشد ممکن است برخي از افراد جلسه را، به طور کامل تحت الشعاع خود قرار دهند.

?. اجراي موفقيت آميز اين روش مستلزم شناخت قبلي افراد از مسأله است.

?. در اين روش، بهبود مرحله به مرحله " تدريجي " پيشنهادات کمتر مشاهد مي شود.

?. گاهي اوقات اين روش، به مسايل نسبتاً ساده و پيش پا افتاده محدود گشته و باعث مي شود که روش ارايه شده براي حل مسايل کلي پيچيده و کارآيي کافي را نداشته باشد.

??. براي بعضي افراد، پيروي از قواعد اين روش، يا ارايه پيشنهادات متنوع مشکل است.

روشهــا و تکنيکهــاي مشابــه

از بارش مغزي روش هاي گوناگوني مشتق شده است. مثلاً يک روش مي گويد بهتر است شرکت کنندگان پيش از ورد به جلسه پيشنهادات خود را کتباً در اختيار رييس جلسه قرار دهند، رييس جلسه پيشنهادات را بدون اعلام منبع براي همه شرکت کنندگان قرائت مي کند. اين روش که براي از بين بردن معايب بندهاي 2 و 3 مورد استفاده قرار مي گيرد، بارش مغزي گمنام "Anonymous Brains " نام دارد. شيوه هاي ديگري نيز وجود دارد، به عنوان مثال از شرکت کنندگان خواسته مي شود، تا نظرات خود را در مدتي کوتاه به رشته تحرير درآورند. اين روش افکارنويسي "Brainwriting" خوانده مي شود.

تلفيقي از افکار نويسي و بارش مغزي نيز وجود دارد که به روش Trigger مشهور است. اين روش را جورج مولر کارشناس شرکت فورد موتور ابداع کرد. در اين روش شرکت کنندگان هر کدام شخصاً فهرستي از کلمات مرتبط به مسأله را تهيه مي کنند. مزيت اين روش بر روش بارش مغزي در اين است که قابليت بسط و گسترش پيشنهادات را دارد. ويليام گوردن به منظور غلبه بر برخي مشکلات بارش مغزي شيوه جديدي را ابداع کرد. رويه آن بدين گونه است که : رييس جلسه، از گروه مي خواهد تا به مفهوم با اصول مسأله پرداخته و مسأله را ريشه اي مورد بررسي قرار دهند، رفته رفته، با مطرح شدن نظرات متفاوت، افراد اطلاعات بيشتري پيدا کرده و پيشنهادات جديدي مطرح مي کنند. مزيت عمده اين روش امکان بررسي ساير پيشنهادات و عدم تمرکز بر يک پيشنهاد است. در نتيجه اين روش مانع تصميم گيري ناپخته در فرآيند حل مسأله مي گردد.

تلفيقي از افکار نويسي و بارش مغزي نيز وجود دارد که به روش Trigger مشهور است . اين روش را جوج مولر کارشناس شرکت فورد موتور ابداع کرد.

 گونه ديگر بارش مغزي شيوه of Problem Elements= Sil Succesive integeration است. اين روش به وسيله هلموت اشليکسوپ از مؤسسه باتل ابداع گرديد. معايب بندهاي شماره 5، 3، 2 با اين روش برطرف خواهد شد. در اين روش عناصر جلسات آزاد و روابط اجباري به طور فزايده ترکيب مي شوند تا اين که گروه به راه حل نهايي مورد توافق دست يابد. توفان فکري عبارت است از بيان تفکرهاي متنوع، در حالي که روش SIL کتبي بوده و تفکر چه متنوع، چه مشابه اصل است.

   طرح درس روزانه پیش بینی مجموعه فعالیتهای است كه معلم برای تدریس در یک جلسه درس تدارك می بیند. در طرح درس فعالیتهای ضروری و مهم آموزشی به ترتیب ودر زمانهای مشخص تنظیم می شود و به كیفیت آموزش كمك خواهد كرد. تدوین طرح درس برای معلمان تازه كار و دانشجویان تا حدودی وقت گیر و مشكل است و به تدریج وپس  از كسب تجربه تهیه آن آسان تر خواهد بود.

اجزای طرح درس

رعایت نكات زیر برای تدوین طرح درس روزانه ضروری است:

مشخصات عمومی

1-هدف كلی درس

2-هدفهای رفتاری

3-الگوی تدریس

4-پیش بینی رفتار ورودی

5-وسایل مورد نیاز

6-مراحل تدریس ( فعالیتهای مقدماتی، ارزشیابی تشخیصی ، آماده سازی و ایجاد انگیزه ، نحوه ی ارائه درس ، جمع بندی)

7-فعالیتهای تكمیلی ( ارزشیابی پایانی ، تكلیف )

8-خود ارزیابی

مشخصات عمومی

قسمت اول هر طرح درس شامل قسمت های زیر است:

نام درس                موضوع درس              پایه تحصیلی                     نام مدرسه

نام معلم                 مدت جلسه              تعداد شاگردان                 تاریخ

1-هدف كلی

آن دسته از اهداف آموزشی كه به صورت عبارتهای كلی بیان می شوند  هدفهای كلی آموزشی گفته می شود هدفهای كلی تغییر مطلوبی را كه باید در رفتار شاگردان ایجاد شودمشخص نمی كنند  هدفهای كلی مبهم اند و به آسانی قابل وصول نیستند   معمولا هدف كلی در یك جمله و به صورت كلی بیان می شود و تقریبا مشابهت زیادی با عنوان درس دارد. مثال:

دانش آموزان با مفهوم مقاومت و كاربرد آن آشنا شوند0

2-هدفهای جزئی

هدفهای جزئی یا مرحله ای از هدفهای كلی محدودتر و نسبت به هدفهای رفتاری جامعیت و شمول بیشتری دارند. هدف جزئی نسبت به هدف كلی جنبه های عملی بیشتری دارد  دقت در نوشتن هدفهای جزئی و تنظیم درست توالی آن موجب نظم بیشتر فعالیتهای آموزشی می شود0 در طرح درس لزومی به نوشتن اهداف جزئی نیست ولی نوشتن آنها كه براساس عناوین فرعی درس نوشته می شود به نوشتن هدفهای رفتاری كمك خواهد كرد.

3-هدفهای رفتاری     behavioral objectives

 هدفهای رفتاری یا هدفهای اجرایی به آن دسته از هدفها گفته می شود كه نوع رفتار و قابلیتهایی را كه انتظار داریم شاگرد پس از یادگیری مطلبی خاص به آنها برسد مشخص می كند و براساس آنها مواد آموزشی و روش تدریس مناسب انتخاب می شود 0 این هدف ها با واضح ترین عبارات و با دقت كافی آنچه را كه شاگرد باید در جریان یادگیری بیندیشند ،انجام دهد و یا احساس كند را روشن می نماید

هدفهای عملكردی به اندازه كافی مشخص و پر جزئیات هستند و به خوبی عملكرد دانش آموز را مشخص می كنند و اینكه چه موقع هدفها مورد دستیابی واقع شده اند 

یك هدف رفتاری خوب باید دارای ویژگیهای زیر باشد:

الف – رفتار مورد مشاهده دقیقامشخص باشد از بكار بردن افعال و كلمات مبهم پرهیز شود

،مانند انجام دادن ، فهرست كردن ، نوشتن ، دسته بندی كردن ، محاسبه كردن ، ساختن.

ب- موقعیت یا شرایطی كه رفتار باید در آن مشاهده شود یا انجام گیرد مشخص شده باشد بعبارت دیگر مشخص كنیم كه شاگرد از چه چیزهایی می تواند یا نمی تواند استفاده كند و یا در كجا و در چه زمانی باید مهارت لازم را كسب كند. مثلا با استفاده از كتاب ، بدون استفاده از ماشین حساب ،در حضور جمع

ج- معیار (درجه موفقیت )باید دقیقاًمشخص باشد .منظور حد نصابی است كه بر اساس آن رفتار ارزشیابی می شود . مثلاًسه مورد از چهار مورد ،حداقل یك مورد ،در عرض دو دقیقه ،70%صحت ،بدون غلط

هدف رفتاری را نباید به صورت سوال نوشت و قبل از نوشتن هدفهای رفتاری عبارتهای زیر نوشته می شوند :

از دانش آموزان انتظار می رود پس از پایان درس بتوانند :

سه تن از نویسندگان ایرانی را نام برده و حداقل یكی از آثار آنها را ذكر كنند .

رفتار :به خاطر آوردن و نام بردن         شرایط: استفاده از كتاب       معیار :سه تن

هدف رفتاری نامناسب:حوزه ی گسترش زبان فارسی را توضیح دهید.

هدف رفتاری مناسب :درباره اهمیت زبان فارسی دری در كشورهای همسایه نیم صفحه مطلب بنویسید.

هدف رفتاری نامناسب :چند تن از فارسی سرایان برون مرزی را نام ببرید.

هدف رفتاری مناسب :دو تن از فارسی سرایان برون مرزی را نام ببرید .

هدفهای رفتاری بر اساس سلسله مراتب از آسان به مشكل و یا بصورت پیش نیاز و پس نیاز مرتب می شوند.

همچنین هر هدف رفتاری باید معلوم شود كه در كدام طبقه قرار می گیرد . نباید درس منحصر به یك سطح آنهم سطوح پایین باشد  .

طبقه بندی سطوح یادگیری

هدفهای رفتاری در طبقه های مختلف یادگیری قرارمی گیرند و متناسب با پیچیدگی و ماهیت ،سطوح مختلفی را در بر می گیرند .

حیطه شناختی       cognitive

این حیطه بیشتر با فعالیتهای ذهنی سرو كار دارد و بر اساس طبقه بندی جدید كه توسط كراتول یكی از شاگردان بلوم ارائه شده است شامل شش سطح از ساده به مشكل به شرح زیر است :دانش ،فهم ،كار بستن ،تحلیل ،ارزشیابی،تركیب. 

مثال:

سه نوع از اشیاء رسانا را نام ببرید .(شناختی،دانش)

تقسیم یك جمله ای بریك جمله ای را بدون اشتباه انجام دهند .(شناختی،فهم)

كاربرد مقاومت در زندگی انسان را در یك بند بنویسند .(شناختی ،كاربرد )

تفاوت عمده ی دیدگاه غرب و فرهنگ اسلامی را در باره انسان مقایسه كنند و در چند سطر بنویسند.(شناختی ،تجزیه و تحلیل)

لزوم رعایت حجاب را در فرهنگ اسلامی با ذكر دلایل تو ضیح دهند . (شناختی ،ارزشیابی)

چهار بیت شعر با رعایت ردیف و قافیه بسراید.(شناختی ،تركیب )

تعدادی از افعال كه در این حیطه بكار می رود عبارتند از :مقایسه می كند ،تفسیر می كند ،قضاوت می كند .

حیطه عاطفی    affective

 این حیطه با نگرشها ،عواطف ،علایق وارزشها سروكار دارد. سطوح مختلف این حیطه به ترتیب عبارتند از :توجه كردن ،پاسخ دادن ،ارزش گذاری ،سازماندهی ارزشها،تبلور ارزشهادر شخصیت

مثال:

با دقّت به فعالیتهای كلاس توجه كنند .(عاطفی ،توجه كردن)

از مطالعه شعر و ادب لذت ببرند .(عاطفی ،پاسخ دادن)

خود را در قبال پیشرفت اجتماعی متعهد بدانند.(عاطفی ،ارزش گذاری)

نقش برنامه ریزی منظم در حل مسائل رابدانند.(عاطفی ،سازماندهی ارزشها)

در فعالیتهای گروهی با علاقه و عملاًهمكاری كنند.(عاطفی ،تبلور ارزشهادر شخصیت)

تعدادی از افعال كه در این حیطه بكار می رود عبارتند از توصیف می كند ،یاری می كند ،پیشنهاد می كند ،طرفداری می كند ،حمایت می كند.

حیطه روانی حركتی   

psychomotor                                                           

هدفهایی كه در این حیطه قرار می گیرد جنبه حركتی ،مهارتی ، و عملی دارند مانند:

دروس فنی ،هنر آزمایشگاه . سطوح مختلف این حیطه عبارتند از :مشاهده و تقلید ،اجرای مستقل،دقتّ،هماهنگی حركات ،عادی شدن عمل 

مثال:

بتوانند توپ را با كمترین خطا مانند معلم در حلقه بسكتبال پرتاب كنند .(روانی حركتی،تقلید)

بتوانند به تنهایی سوره توحید را بدون غلط بخوانند .(روانی حركتی،اجرای مستقل)

بتوانند با دقت و با كمترین خطا یك صفحه را تایپ كنند .(روانی حركتی،دقت)

بتوانند با حداقل یك خطا مجسمه ای را با خمیر بسازد. (روانی حركتی ،هماهنگی حركات)

بتوانند بدون خطا و با مهارت نقشه ساختمان را در یك ساعت ترسیم كنند. (روانی حركتی،عادی شدن عمل)

تعدادی از افعال كه در این حیطه قرار می گیرند عبارتند از :اندازه می گیرد ،تصحیح می كند ،وزن می كند،طرح می كنند.

3-الگوی تدریس   model teaching

در این قسمت با توجه به هدف و محتوای درس الگو یا الگوهای مناسبی برای تدریس معرفی می‌شود. الگوی تدریس با روش تدریس فرق می كند. الگوی تدریس بر اساس نظریه های یادگیری و همچنین بر اساس تجربه و تحقیق بدست آمده اند. تحقیقات نشان داده است كه استفاده از الگوی مناسب باعث افزایش سرعت یادگیری و رشد همه جانبه شاگردان می شود. مثلاً الگوی استقرایی در درس علوم تجربی و الگوی كاوشگری در درسهای اجتماعی بهتر است. الگوهای متعددی برای یادگیری معرفی شده اند كه همه آن ها در چهار گروه اصلی قرار می‌گیرند و برای مطالعه بیشتر می توان به منابع معتبر مراجعه كرد.

الف-الگوهای اجتماعی كه موجب فعالیت های گروهی ، بهبود مهارت های اجتماعی ، همكاری بین شاگردان می شوند، مانند الگوهای تفحص ، ایفای نقش و كاوشگری .

ب-الگوهای پردازش اطلاعات كه استفاده از آن ها موجب جمع آوری اطلاعات ، كشف مسائل و ارائه راه حل برای آنها می شود مانند الگوهای تفكر استقرایی ، دریافت مفهوم ،  كاوشگری علمی ، پیش سازمان دهنده ها ، كمك به حافظه.

ج-الگوهای فردی كه توجه به آن ها موجب رشد فردی در دانش آموزان می شود مانند الگوهای تدریس غیر مستقیم و افزایش عزت نفس.

د-الگوهای سیستم های رفتاری كه در تدریس به رفتار قابل مشاهده فرد و ایجاد تغییر در رفتار توجه دارد و شامل الگوهای زیر است مانند یادگیری تسط یاب ، شبیه سازی ، یادگیری اجتماعی ، آموزش مستقیم. 

5-پیش بینی رفتار ورودی   entering behavior

رفتار ورودی آموخته ها و تواناییهای است كه شاگردان قبل از شروع درس جدید باید آنها را

كسب كرده باشندتا بتوانند درس جدید رافرا گیرند.   اگر معلم از میزان معلومات و مهارتهای شاگردان خود مطلع نباشد ممكن است مطالب آموزشی را بدون توجه به تواناییهای شاگردان انتخاب كند مثلاً عمل ضرب برای تفهیم عمل تقسیم یك پیش نیاز یا رفتار ورودی است كه اگر آموخته نشود شاگرد نمی تواند عمل تقسیم را انجام دهد   رفتار ورودی الزاماًبه معنای درس قبلی نیست بلكه مفاهیم پیش نیاز درس جدید هستند كه برای درك و فهم درس لازم و ضروری هستند .تحقیقات نشان می دهد كه 70درصد یادگیری بستگی به پیش نیازهای مناسب در شاگردان دارد. 

تعیین نقطه شروع هنگام اجرا در كلاسهای درس ممكن است برای بعضی زائد اما برای دیگری ضروری باشد ولی طراح باید بتوانند دانش آموزانی را كه برای آنها آموزش مناسب نیست شناسایی كند تا آموزش ترمیمی داده شود. 

گروهی معتقدند كه ابتدا باید رفتارهای ورودی دانش آموزان مشخص و سپس هدفهای رفتاری نوشته شوند . چنین رویكردی در نظامها یا دوره هایی صادق است كه محتوا و كتاب مشخصی ارائه نشده است و معلم كاملاًدر انتخاب و سازمان دهی مطالب درسی آزاد باشد .در نظام آموزش ایران به دلیل متمركز بودن، اجرای چنین پیشنهادی تقریباً غیر ممكن است. 

به عبارت رفتار ورودی ،"پیش نیاز" و " پیش دانسته" هم می گویند.

6-وسایل مورد نیاز    materials

برای تدریس هر درس وسا یل و مواد آموزشی و تداركات مخصوص لازم است.معلم باید وسایل و مواد لازم را از قبل پیش بینی و تهیه كند و در طرح درس از آنها نام ببرد .   وسایل آموزشی بایدبعد از تعیین فعالیتهای آموزش و  بعداز روش تدریس مشخص شود    زیاده روی و مبالغه گویی در بیان وسایل مزیت به حساب نمی آید .   نمونه ای از وسایل مورد نیاز عبارتند از :نقشه ،كاغذ سفید ،كتاب،مولاژ،وسایل آزمایشگاه، كامپیوتر متصل به اینترنت ،ساعت ،دماسنج ،cdپاورپوینت و...

7-مراحل تدریس    procedures

فعالیتهای مقدماتی :معلم باید كارهایی را كه قبل از شروع تدریس لازم است انجام دهد ذكر كند مانند سلام و احوالپرسی، حضور و غیاب دانش آموزان ،دیدن تكالیف ،بررسی سلامت روانی و جسمی شاگردان ،دادن تذكرات لازم    باید توجه داشت كه زمان انجام كارهای قبل از شروع تدریس نباید زیاد طولانی باشد تا از شور و شوق اولیه دانش‌آموزان كاسته شود .

ارزشیابی تشخیصی   : معلم قبل از شروع درس جدید باید اطمینان حاصل كند دانش آموزان مطالب درس قبل به خصوص مطالبی كه دانستن آنها برای درس جدید پیش نیاز محسوب می شود را می دانند به همین جهت به هر طریقی كه لازم می داند باید از پیش دانسته های آنها ارزشیابی تشخیصی به عمل آورد .نوع  ارزشیابی بستگی به نوع درس و هدفهای درس دارد و می تواند از سوال شفاهی تا آزمون كتبی متغیر باشد   . در بیشتر موارد ارزشیابی رفتار ورودی همان آزمون پیشرفت تحصیلی درس قبل است. 

آماده سازی :قبل از شروع تدریس درس جدید معلم باید دانش آموزان را برای یاد گرفتن درس آماده كند آماده سازی به معنای ایجاد علاقه ،جلب توجه ،برانگیختن انگیزه، ایجاد رابطه و برقراری ارتباط بین درس جدید و یادگیریهای قبلی شاگردان است .   آماده سازی توجه دانش آموزان را از درس جلسه قبل كه ممكن است متفاوت از درس فعلی  باشد  به درس جدید جلب می كند ممكن است دانش آموزان ساعت قبل ریاضی داشته‌اند و درس جدید علوم باشد با آماده سازی ذهن آنها از درس قبل به درس جدید معطوف می گردد. معلم در طرح درس مشخص می كند كه چگونه و با چه روشی می خواهد مطلبی را كه برای آماده سازی انتخاب كرده است مطرح كند . روش خاص را نمی توان پیشنهاد كرد و تا حدود زیادی ابتكاری است. 

مثلاًدر درس مربوط به اسكلت بدن معلم می تواند ماكت یك ساختمان رانشان دهد و با طرح سوال مناسب از دانش آموزان بپرسد كه فكر می كنید سقف و دیوارهای این كلاس چگونه ایستاده اند .

یادآوری درس قبل ،گفتن داستان كوتاه ،نمایش عكس ،خواندن یك شعر یا مطلب نمونه هایی از فنون آماده سازی است .زمان آماده سازی كوتاه است.

ارائه درس :این قسمت اساس طرح درس را تشكیل می دهد .معلم باید نوع فعالیتهای خود و شاگردان را در جریان تدریس ذكر كند . روشها و فنون تدریس را به اختصار مشخص كند مثلاًممكن است به توضیح و تشریح مطلبی بپردازد .(روش سخنرانی)نقشه و تصویر را به دانش آموزان نشان دهد (نمایشی)و یا از دانش آموزان سوال بپرسد (پرسش وپاسخ )و یا آزمایشی را انجام دهد (آزمایشگاهی)و یا از دانش آموزان بخواهد كه گزارشی را كه تهیه كرده اند ارائه دهند (واحد كار )و یا از روش گروهی و همیاری استفاده كنند . همچنین معلم می تواند در صورت نیاز سوالهای ارزشیابی تكوینی و نحوه بازخورد آن را توضیح دهد .مدل كلاسی خود را معرفی كند اگر به توضیح و تشریح مفصل تر مراحل تدریس بپردازند از روش سناریونویسی استفاده كرده‌اید. یكی از  اشتباهات متداول د ر این مرحله آن است كه اغلب معلمان مطالب فراوانی را تدریس می كنند كه ارتباط و پیوستگی با هم ندارند .   در این مرحله شما باید قدم به قدم طرز كار خود را برای رسیدن به هدفها بنویسید . لزومی ندارد وارد جزئیات شوید ولی مراحل رسیدن را فهرست كنید . 

جمع بندی و نتیجه گیری :برای تثبیت مطالب ارائه شده در ذهن دانش آموزان بهتر است درس ارائه شده خلاصه ،جمع بندی و نتیجه گیری شود . این نتیجه گیری می تواند توسط خود دانش آموزان انجام شود و معلم اظهار نظر نهایی را انجام دهد. 

زمان اختصاص داده شده به هر قسمت از مراحل تدریس باید مشخص شود.

8-فعالیتهای تكمیلی   Supplemental activities

ارزشیابی پایانی:معلم برای اینكه بداند شاگردانش تا چه حد به هد فهای مورد نظر در آموزش رسیده اند و همچنین موثر بودن  روش تدریس خود را بداند نیاز به ارزشیابی دارد .سوالهای ارزشیابی باید بر اساس هدفهای رفتاری طرح شوند .اگر چه ممكن است این عمل در طول زمان تدریس به طور ضمنی انجام گیرد^.   برخی از طرحهای درس ضرورتاً نیازی به ارزشیابی ندارند اما اغلب آنها برای پی بردن  به رسیدن به اهداف نیاز به ارزشیابی دارند.

تكلیف: بر اساس نتایج ارزشیابی پایانی و برای تقویت مطالب آموخته شده معلم می تواند برای دانش آموزان در خارج از كلاس تكلیف مشخص كند.تكالیف بهتر است با زندگی واقعی دانش آموزان ارتباط داشته باشد مانند: حل تمرین ، نوشتن گزارش ،انجام آزمایش ، پیدا كردن پاسخ سوالات ،حل مسائل ،ساختن یك وسیله ،معرفی چند منبع برای مطالعه(كتاب،مقاله ،سایت های اینترنتی) زمان اختصاص داده شده برای هر قسمت از فعالیتهای تكمیلی باید مشخص شود.

9-خود ارزیابی      Self-evaluation

این قسمت بعد از اتمام تدریس و برای پی بردن به نقاط قوت و ضعف آن انجام می گیرد .استاد یا معلم همكار ویا كسی كه تدریس را انجام داده است به ارزیابی و تحلیل تدریس می پردازد و نتایج آن را برای بهبود بخشیدن در مراحل بعدی مورد استفاده قرار می دهد. برای این كار می توان چند سوال طرح كرد و به آنها پاسخ داد  و یا بر اساس « فرم ارزشیابی تدریس » به قضاوت پرداخت. برای مثال به سوالهای زیر پاسخ داده می شود:

- آیا دانش آموزان به اهدافی كه تعیین شده بود رسیده اند؟

- چه روش تدریس بهتری را می توانستم بكار ببرم؟

- اگر تصمیم می گرفتید كه مجددا این درس را تدریس كنید چه نكاتی را در نظر می گرفتید؟

- چه نكات خوبی در تدریس وجود داشت ؟

- چه معایبی در تدریس وجود داشت؟

مرکز آموزش عالی خواجه نصیر کرمان www.kkhec.ac.ir

چند منبع مفید درباره طرح درس در اینترنت:

http://www.lesson/ plans page . com

www. For lesson plans. Com

www. Discovery school. Com

www. eduref. Org/ virtual / lessons/ Guide . shtml.